Ook in de bajes wordt gesport

TER APEL - Deze krant mag een kijkje nemen achter de normaal voor buitenstaanders hermetisch afgesloten muren, hekken en deuren van de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel.

In aflevering tien van de serie Blik in de bajes aandacht voor het sporten binnen de gevangenismuren.

Samen hebben ze al 35 jaar ervaring als sportinstructeur achter tralies. Roland werkt al 20 jaar in deze functie binnen PI Ter Apel, Dick kan inmiddels bogen op vijftien jaar ervaring als – zoals het voluit heet – instructeur lichamelijke oefening (ILO’er). De bajeswereld kent dan ook nog maar weinig verrassingen voor beide mannen. Al zijn ze nog lang niet uitgekeken op hun vak. "Voor iemand met een CIOS-opleiding is dit de mooiste baan die er is. Je bent de hele dag met sport bezig, doordat je met zoveel verschillende mensen werkt is het heel uitdagend en veelzijdig", zegt Roland. Met een brede grijns: "En je kunt in trainingspak naar je werk. Wie wil dat nu niet?"

Zinnen verzetten

Het sporten tijdens detentie is één van de rechten van gedetineerden. Ze hebben standaard recht op tweemaal drie kwartier sporten in de week. Bij goed gedrag kan door nog eens 45 minuten per week bijkomen. Dat sporten als recht is opgenomen in de penitentiaire beginselwet (een soort wetboek voor de gevangenis) is niet zonder reden. "Sporten is immers gezond. Zowel fysiek als mentaal", weet sportinstructeur Dick. "Het is een mooi middel om even de zinnen te kunnen verzetten. Even lekker bezig zijn, jezelf lekker moe maken zodat je ’s nachts goed kunt slapen. Samen sporten is bovendien goed voor je sociale vaardigheden."

Sporten in de gevangenis klinkt wellicht als luxe, maar wie even verder kijkt ziet vooral de voordelen. "Het komt ook voor dat we gedetineerden even lekker afmatten. Ze kunnen zich beter afreageren op het sportveld of in de fitnessruimte, dan dat ze hun frustraties opkroppen en zich vervolgens afreageren op een personeelslid of een medegedetineerde", weet Roland. "Sport kan therapeutisch werken. Wat in de reguliere samenleving geldt, is ook in de gevangenis het geval: sporten is goed voor je en zorgt ervoor dat je beter in je vel zit. Het komt dus de veiligheid in de PI ten goede."

Fitnessruimte

Net als in elke Nederlandse gevangenis zijn daarom binnen de penitentiaire inrichting Ter Apel diverse sportfaciliteiten: binnen een sporthal en fitnessruimte, buiten een kunstgrasveld. Dick: "Op dit moment kunnen gedetineerden kiezen uit voetbal, volleybal, fitness en een bootcamptraining om de conditie te verbeteren. Binnenkort starten we met spinning. Maar het is ook maatwerk. Als iemand graag een keer wil badmintonnen, gaan we daarmee aan de slag."

Een potje voetbal tussen criminelen klinkt op voorhand best spannend, maar de praktijk is een stuk minder sensationeel, weten de beide sportinstructeurs. Roland: "Het voetbal gaat er hier gemoedelijker aan toe dan op het gemiddelde amateurvoetbalveld. Komt ook doordat de gedetineerden natuurlijk iets te verliezen hebben. Ze weten dat wanneer ze zich niet gedragen, ze de volgende keer niet welkom zijn. En wanneer je vast zit en graag voetbalt, doe je er natuurlijk alles aan om je dat plezier niet te laten ontnemen."

Geen kaarten

Gele en rode kaarten hebben de sportinstructeurs niet. Dick: "Als iemand zich vervelend gedraagt of iets doet wat niet mag, zeggen we daar iets van. Meestal kunnen we dingen gewoon oplossen met een praatje en daarna een handdruk. Als het echt nodig is, kunnen we een gedetineerde een rapport geven. Dat betekent dat hij de interne regels heeft overtreden en dat de directeur met hem in gesprek gaat en hem eventueel een sanctie kan opleggen voor zijn gedrag. Maar dat is bij de sport niet vaak nodig. Gedetineerden corrigeren elkaar zelf ook wanneer dat nodig is."

Mede door hun jarenlange ervaring binnen de bajesmuren, kijken Dick en Roland niet zo snel meer ergens van op. "De spanning die ik in het begin had, is er niet meer, maar uiteraard ben je wel altijd alert. Dat is een soort tweede natuur", legt Roland uit. "Je moet in dit vak niet bang zijn uitgevallen, mensenkennis hebben, goed kunnen sporten en sterk in je schoenen staan."

Talenten

In al die jaren hebben Dick en Roland duizenden gedetineerden begeleid tijdens het sporten. En ook heel wat talent voorbij zien komen. "Zo hebben we op dit moment een Oostblokker die echt goed kan voetballen, hij is eerder prof geweest. En een Pool die op hoog niveau heeft gevolleybald in eigen land. Goede voetballers zijn er genoeg. Wanneer we een elftal zouden formeren en die gaan trainen, kan dat team zeker meedoen in derde of vierde klasse", weet Roland.

Maar deelname aan een KNVB-competitie zit er niet in. Zelfs een terugkeer in de Nederlandse samenleving is niet aan de orde. In PI Ter Apel verblijven immers de zogenoemde vreemdelingen in strafrecht. Oftewel personen die niet de Nederlandse nationaliteit hebben en die een misdrijf hebben gepleegd of die verdacht worden van een misdrijf waarop een gevangenisstraf staat. Omdat ze geen verblijfstatus (meer) hebben, worden ze na hun detentie uitgezet naar hun land van herkomst.

Fitness-opleiding

Dick: "Vorig jaar zijn we begonnen met het aanbieden van een opleiding assistent-fitnesstrainer. Deelnemende gedetineerden krijgen een certificaat, dat is erkend door NL Actief. Zo’n opleiding duurt tien weken en leert de deelnemers de basisbeginselen van fitness. In de eerste groep zijn alle tien gedetineerden geslaagd, we zijn nu bezig met een tweede groep. Op die manier kunnen we als afdeling sport gedetineerden iets meegeven waar ze straks in hun eigen land wat aan kunnen hebben."

Sport verbroedert is een alom bekend gezegd. Binnen de gevangenis is dit eveneens het geval. "Het voordeel van samen sporten is dat gedetineerden daarna gemakkelijker met je in gesprek gaan", weet Roland. "Ze geven aan wat hun dwars zit of vinden het gewoon prettig om even te kunnen kletsen."

Net als alle personeel in de PI met gedetineerdencontacten, houden ook de sportinstructeurs rapportages bij over de gedetineerden met wie ze werken. "Iemand kan bijvoorbeeld bij de sport zich keurig gedragen, terwijl hij op zijn eigen afdeling juist vervelend gedrag vertoont", verduidelijkt Dick. "Doordat alle disciplines binnen de gevangenissen regelmatig rapporteren over een gedetineerde, ontstaat van iedereen een goed beeld."

Wat als praten niet meer helpt?

De sportinstructeurs in PI Ter Apel verzorgen niet alleen de sportactiviteiten voor gedetineerden, ze geven ook trainingen aan het gevangenispersoneel. "Wanneer je met gedetineerden werkt, is het van belang dat je fit bent. Stel dat er alarm wordt geslagen, dan moet je snel ter plaatse kunnen zijn en ingrijpen", legt Roland uit. "Alle personeel dat werkt met gedetineerden moet jaarlijks een test doen, waarbij de fitheid wordt gemeten. Als sportinstructeurs nemen we deze fitheidstest af en kunnen we collega’s helpen om zich hierop voor te bereiden."

Ook geven de sportinstructeurs weerbaarheidstrainingen aan gevangenispersoneel. "Dit is een fysieke en mentale training", vertelt Dick. "Dan moet je denken aan zelfverdedigingstechnieken, maar ook: hoe leg je boeien aan bij een gedetineerde, hoe kun je de-escalerend te werk gaan bij een calamiteit? De mond is een belangrijk wapen voor medewerkers, maar het is ook van belang om te weten wat je wel of juist niet moet doen, wanneer praten niet meer helpt en een situatie dreigend wordt."

Daarnaast verzorgen de sportinstructeurs trainingen voor het intern bijstandsteam (IBT). Roland: "Het IBT is een soort van gevangenis-ME. Deze collega’s kunnen zich bij een calamiteit in beschermende kleding steken, inclusief helm en wapenschild. Zij treden op wanneer de veiligheid van personeel in het geding is. Collega’s die in het intern bijstandsteam zitten, moeten superfit zijn, dus wordt er regelmatig pittig en intensief getraind. Ook oefenen we regelmatig de procedures. Hoe betreed je bijvoorbeeld een cel bij een dreigende situatie? Hoe overmeester je zonder onnodig geweld een gedetineerde? Die zaken zijn allemaal vastgelegd in procedures en moeten dus regelmatig geoefend worden. Zodat er in geval van een calamiteit op de juiste wijze opgetreden kan worden door het IBT."

Dick (links) en Roland te midden van het intern bijstandsteam van PI Ter Apel. Foto: PI Ter Apel