Blik in de bajes: ‘PI Ter Apel is een unieke gevangenis’

TER APEL -Deze krant mag een kijkje nemen achter de normaal voor buitenstaanders hermetisch afgesloten muren, hekken en deuren van de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel.

In aflevering twaalf van de reeks een interview met vestigingsdirecteur Laurens Huizenga.

Huizenga geeft al ruim vier jaar leiding aan de enige gevangenis (en huis van bewaring) in de provincie Groningen. “PI Ter Apel is een unieke inrichting binnen het Nederlandse gevangeniswezen, een smeltkroes van culturen, talen en gewoonten. Hier zitten ruim 400 gedetineerden uit meer dan zestig landen uit alle hoeken van de wereld.”

Maatschappelijke opdracht

De gevangenisdirecteur vervolgt: “Ons land telt 24 penitentiaire inrichtingen, waarvan Ter Apel er eentje is. Maar dit is wel een heel speciale PI. Waarom? Wij hebben een bijzondere doelgroep én een bijzondere maatschappelijke opdracht. Hier verblijven mensen die een gevangenisstraf moeten uitzitten én die ons land moeten verlaten. Het gros van de gedetineerden heeft nooit een verblijfsrecht gehad in Nederland. Een enkeling had wel een vergunning, maar is die kwijtgeraakt na een ernstig misdrijf.”

In het jargon van justitie heten de gedetineerden in Ter Apel vris’ers, de afkorting van vreemdelingen in strafrecht. Een bijzondere doelgroep dus. Huizenga: “ PI Ter Apel staat met één been in de strafrechtketen en met het andere been in de migratieketen. En dan migratie in de zin van uitzetten. Iedereen die hier vast zit weet dat er geen weg terug is naar Nederland, maar dat er gedurende de detentie gewerkt wordt aan een terugkeer naar het land van herkomst.”

Zware criminelen

Daarmee zijn nog niet alle verschillen tussen een reguliere gevangenis en PI Ter Apel genoemd. “Bij ons zitten mensen opgesloten die relatief zware straffen hebben gekregen, waaronder zware criminelen met vaak jarenlange straffen”, stelt Huizenga. “Kruimeldieven, die vaak onder invloed van een verslaving kleine vergrijpen plegen en daarvoor een korte straf krijgen, zie je hier veel minder. Wel zitten er meer beroepscriminelen, die door criminele organisaties gedwongen worden om bepaalde strafbare handelingen te verrichten. Denk aan delicten zoals drugshandel of moord of doodslag. De gemiddelde straf in PI Ter Apel is bijna een jaar, dat is een stuk hoger dan in andere gevangenissen.”

Dat roept natuurlijk de vraag op of het daardoor onveiliger is binnen de bajesmuren van Ter Apel. Met zoveel zware jongens binnen dezelfde vier muren. “Nee hoor!”, verzekert Huizenga. “Natuurlijk moeten we elke dag alert zijn, maar de mannen die hier zitten zorgen gemiddeld genomen voor weinig overlast. Ze zijn wat meer ontwikkeld en hebben meer zelfdiscipline om hun straf uit te zitten. Dit wil niet zeggen dat ze gelaten hun straf ondergaan. Bijna iedereen voelt de druk van het opgesloten zitten en afgesneden zijn van familie en vrienden. Kortgestraften met een lager IQ, een verslaving of andere problematiek zijn vaak de personen die zorgen voor onrust in een gevangenis. Maar deze groep is in de PI Ter Apel niet groot.”

Respect

“In PI Ter Apel is veel aandacht voor veiligheid , zoals controle op verboden spullen, cameratoezicht en natuurlijk let elke medewerker scherp op wat er gebeurt”, zegt Huizenga. “Personeel draagt geen wapens. Communicatie, in verbinding zijn met elkaar is het ‘wapen’ om veiligheid voor gedetineerden en medewerkers te creëren. Het is belangrijk om met elkaar in contact te blijven en om te zorgen voor een goed leefklimaat. We gaan gedetineerden niet in de watten leggen, maar we gaan wel humaan en respectvol met ze om. Het is heel simpel: wanneer je iemand met respect behandelt, krijg je respect terug. Dat werkt overal zo, dus ook in de gevangenis.”

Sinds vorige maand geldt er een nieuw dagprogramma voor de gedetineerden in Ter Apel. Het dagprogramma is vergelijkbaar met een lesrooster op school. “Een belangrijke wijziging is dat gedetineerden voortaan niet alleen van maandag tot en met vrijdag aan het werk zijn in het productiebedrijf binnen de gevangenis, maar ook op zaterdag. Daarnaast kunnen ze vaker sporten.”

400 paar handen

Op dit moment heeft de gevangenis een productiebedrijf met negen werkzalen. Hier worden voor opdrachtgevers van buiten uiteenlopende werkzaamheden gedaan. Variërend van eenvoudige klussen als inpakken tot vakarbeid in de zeilmakerij. “We proberen vooral de samenwerking met Drentse en Groningse bedrijven te zoeken”, zegt Huizenga. “We hebben hier immers bijna 400 paar handen. Gedetineerden in de PI kunnen werk doen dat door bedrijven in de regio vaak wordt uitbesteed aan het buitenland.”

De eerste ervaringen met het nieuwe dagprogramma zijn positief. Gedetineerden hebben baat bij het extra werken en sporten. “Zeker wanneer je lang in de gevangenis zit, is het voorkomen van ledigheid van groot belang”, benadrukt Huizenga. “Verveling en je fysieke energie niet kwijt kunnen, zijn de grootste bedreigingen voor de veiligheid van iedereen in de gevangenis.”

Strafonderbreking

Er zijn verschillende manieren waarop een gedetineerde vreemdeling kan terugkeren naar zijn thuisland. Huizenga: “Dit kan zijn aan het einde van zijn straf, maar het is ook mogelijk om eerder te vertrekken. Via de SOB-regeling, dat staat voor strafonderbreking. Een gedetineerde die aan bepaalde voorwaarden voldoet kan in overleg met onder andere het Openbaar Ministerie een deel van zijn straf ontlopen, door eerder terug te keren naar zijn eigen land. Komt hij terug in Nederland, dan moet alsnog de rest van de straf worden uitgezeten. Dat is dus een flinke stok achter de deur.”

Dan zijn er ook nog twee wetten voor internationale strafoverdracht. Deze maken het mogelijk dat iemand die in het buitenland in de cel zit, overgeplaatst kan worden naar een gevangenis in eigen land. “Dit is vaak een ingewikkeld juridisch traject”, weet Huizenga. “Maar we zijn er wel erg actief mee. We willen graag dat de gedetineerde de opgelegde straf in zijn land van herkomst uit gaat zitten.”

‘Waarom brandt daar altijd licht?’

Gevangenisdirecteur Laurens Huizenga merkt dat de buitenwacht vaak geen idee heeft van de bijzondere functie die PI Ter Apel vervult. Velen weten niet eens dat er überhaupt een gevangenis is in het dorp. Direct achter het asielcomplex op de Ter Apelervenen en verscholen achter hoge muren is de inrichting dan ook niet meteen zichtbaar. Alhoewel?

“Automobilisten die in het donker over de N366 rijden vragen zich vaak af: waarom brandt daar altijd licht. Dat zijn dus de vier lichtmasten die de PI Ter Apel ’s avonds en ’s nachts verlichten. Het is immers een 24-uursbedrijf waar contant mensen leven en werken. Een organisatie met een hoog maatschappelijk risico. Elke dag, maar ook ’s nachts is er personeel aanwezig dat een steentje bijdraagt aan het veiliger maken van Nederland.

Dus automobilisten: die vier lichtmasten markeren geen sportcomplex, maar zijn onderdeel van een unieke gevangenis op de grens van Groningen en Drenthe. Overigens: FC Ter Apel ’96 is van harte welkom om een keer op deze bijzondere locatie te komen voetballen tegen een team van gevangenen. Een uitduel voor ons zit er alleen niet in…”