Blik in de bajes | ‘Ieder mens wil graag aandacht’

TER APEL De Kanaalstreek en de Ter Apeler Courant mogen een kijkje nemen achter de normaal voor buitenstaanders hermetisch afgesloten muren, hekken en deuren van de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel.

In aflevering veertien van de reeks 'Blik in de bajes' komt de psycholoog aan het woord.

In de Ter Apeler gevangenis zijn twee GZ-psychologen werkzaam. GZ staat voor gezondheidszorg. Eén van hen is Jos van Soest. Hij licht toe: "De GZ-psycholoog heeft na z'n studie psychologie nog een aanvullende universitaire opleiding gedaan van twee jaar. Wij worden in staat geacht om de meeste problemen op psychologisch vlak te kunnen behandelen."

Uiteenlopende problemen

En psychologische problemen zijn er meer dan voldoende binnen de gevangenismuren. Van Soest: "In PI Ter Apel verblijven ruim 400 gedetineerden. De helft daarvan heeft contact met de psycholoog. De problematiek is zeer uiteenlopend. Dat maakt ons werk ook zo interessant en uitdagend."

"Detentie leidt bijvoorbeeld tot de nodige sociale problemen. Gedetineerden maken zich zorgen over hun familie, hun financiële situatie of hun toekomstige huisvesting. Die problemen kan ik niet voor ze oplossen, maar ik kan wel een luisterend oor bieden. Er voor hen zijn. En wanneer de zorgen zo groot zijn dat dit leidt tot stress kan ik ze ontspanningsoefeningen aanleren. Zodat ze beter kunnen omgaan met hun problemen."

Psycho-medisch overleg

De gedetineerden in PI Ter Apel worden met enige regelmaat besproken in het psycho-medisch overleg, een overleg waarbij de psychiater, huisarts, sociaal psychiatrisch verpleegkundige en psycholoog aanwezig zijn. "In zo’n overleg wordt bepaald welke zorg iemand nodig heeft. Hier kan bijvoorbeeld bepaald worden dat een gedetineerde een gesprek met de psycholoog nodig heeft", zegt Van Soest. "Het afdelingshoofd van een woonafdeling, die goed zicht heeft op het wel en wee van de gedetineerden op zijn afdeling kan eveneens iemand aandragen voor een consult."

PI Ter Apel is een gevangenis en Huis van Bewaring met een bijzondere bestemming. Er zitten zogenoemde vreemdelingen in strafrecht. Personen die verdacht worden van of veroordeeld zijn voor een misdrijf. Na het uitzitten van hun straf zijn ze niet meer welkom in Nederland. Ze moeten terug naar hun land van herkomst. Omdat ze nooit een verblijfstatus voor ons land hebben gehad of omdat de rechter deze heeft afgenomen vanwege het gepleegde misdrijf. Voor de psychologen is deze veelal niet-westerse achtergrond een extra uitdaging.

Knettergek

"In onze westerse samenleving is de psycholoog helemaal ingeburgerd. Je hebt zelfs verkeerspsychologen en arbeidspsychologen. In andere culturen wordt de psycholoog gezien als iemand waar je beter niet mee in contact kunt komen. Iemand die je alleen treft wanneer je knettergek bent", legt Van Soest uit.

Na een eerste persoonlijke kennismaking blijken de vaak stoere en afwijzende mannen toch open te staan voor contact. "Het beeld wordt dan vaak bijgesteld. 'Hé, u spuit me niet plat. U valt best wel mee. U praat gewoon met me. U denkt helemaal niet dat ik geestelijk gestoord ben', zijn dan reacties die ik krijg van de mannen."

De redenen waarom een gedetineerde met de psycholoog in contact komen zijn zeer uiteenlopend. Van Soest onderscheidt vier hoofdoorzaken. "Gedetineerden komen bij me omdat ze ongewenst agressief gedrag vertonen, omdat ze suïcidale neigingen hebben, omdat ze zichzelf verwonden (automutilatie) of omdat ze geestelijke pijn hebben. Die geestelijke pijn kan bijvoorbeeld betrekking hebben op het feit dat ze hun familie missen of zich schuldig voelen over de foute keuzes die ze gemaakt hebben in hun leven. Daar praten we dan over."

Stemmen in hoofd

Naast bovengenoemde zaken waarbij de psycholoog de cliënt op afspraak ziet, kan hij ook ad hoc worden ingeschakeld. "Als een gedetineerde bijvoorbeeld personeel bedreigt of met spullen aan het gooien is, kan de inzet van een psycholoog gewenst zijn. Om te bepalen of iemand in de war is, wellicht stemmen hoort of een persoonlijkheidsstoornis heeft. Kortom: is onderliggende psychische problematiek de oorzaak voor zijn getoonde gedrag. Als dat zo is, kun je daar rekening mee houden bij het al dan niet straffen van deze persoon en iets doen aan zijn probleem."

Een eenduidige aanpak van de problemen op psychologisch vlak is er niet. Daarvoor is het spectrum aan psychologische problematiek veel te breed en complex. Het is telkens weer maatwerk. "Wat wel heel belangrijk is, is dat je als psycholoog aansluiting vindt bij de cliënt of patiënt", zegt Van Soest. "Je moet weten wat er in iemand omgaat. Als je daar oprecht aandacht voor hebt, merkt iemand dat. Als je het werk van de psycholoog in één woord wilt samenvatten is dat: aandacht. Aandacht voor de persoon die tegenover je zit. Ieder mens heeft behoefte aan aandacht."

Zachtaardige mensen

Van Soest kent de vooroordelen die bestaan over personen die in de gevangenis zitten. "Natuurlijk, ik werk met moordenaars en verkrachters, maar ook die hebben recht op zorg en aandacht. Daar ga ik professioneel mee om. Maar vergis je niet, er zitten hier niet alleen harde criminelen, maar ook heel zachtaardige mensen. Alleen is het ergens in hun leven misgegaan. In de gevangenis kom je werkelijk van alles tegen."

"Ik mag graag reizen en heb veel belangstelling voor andere culturen. Wat dat betreft zit ik prima op mijn plek in PI Ter Apel. Er zitten hier mensen vanuit alle hoeken van de wereld. Meer dan zestig nationaliteiten. Ik zie dus de hele wereld aan me voorbijtrekken hier. Heel interessant! Mijn taak als psycholoog is het verlenen van zorg. Ik moet ervoor zorgen dat iemand zo goed en onbeschadigd zijn tijd in de gevangenis kan doorbrengen. Met een positief beeld over de toekomst."

Grote en kleine succesverhalen

Aan de hand van enkele voorbeelden schetst GZ psycholoog Jos van Soest een beeld van zijn werk. Zoals de behandeling van een jongen uit Turkije. "Hij had erg veel last de negatieve invloed van zijn agressieve en dominante vader. Hij kon niet omgaan met gezag. Dacht dat iedereen wat tegen hem had. We hebben elke situatie waarin hij zich benadeeld voelde, besproken. Wat is er precies gebeurd? Met als resultaat dat deze jongen een stuk minder overgevoelig is geworden en eerst bij zichzelf te rade gaat: klopt het wel wat ik zie? Zo iemand probeer ik inzicht te geven in zijn manier van denken, zodat die manier van denken veranderd kan worden."

"Een gedetineerde uit Columbia kwam depressief bij mij. Hij was erg ongelukkig met het werk dat hij hier moest doen. Hij bleek timmerman te zijn, dus heb ik contact gezocht met de afdeling arbeid. Om te kijken of hij niet op de houtwerkzaal aan de slag kon. Dit kon. Nadien kwam ik deze man nog een keer tegen. 'Ik ben weer mens geworden, vertelde hij. Ga moe en voldaan naar bed en ben weer gelukkig'. Soms is ons werk niet meer dan een probleem aanhoren en een oplossing aanreiken."

Over een oudere man uit Marokko : "Hij is bijna zijn hele leven verslaafd aan drugs, wilde daar graag van af. Met hem praat ik dan over z’n drang. Hoe kan hij voorkomen dat hij weer naar de middelen grijpt als hij straks weer vrij is. Dan ben je dus bezig met verslavingsbehandeling."