Blik in de bajes: dominee en imam in de gevangenis

TER APEL - Deze krant mag een kijkje nemen achter de normaal voor buitenstaanders hermetisch afgesloten muren, hekken en deuren van de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel.

In de zevende aflevering van deze reeks aandacht voor de Dienst Geestelijke Verzorging. Dominee Herke Tichelaar en imam Mahmoud El Mallouki vertellen over de rol van het geloof in detentie.

Er zijn de afgelopen periode meer kaarsjes opgestoken dan gebruikelijk in het stiltecentrum van PI Ter Apel, weet Herke Tichelaar, die al sinds 1993 werkzaam is als gevangenispredikant. Niet zo vreemd, want de afgelopen decemberperiode is voor veel mensen, dus ook in de gevangenis, een periode van bezinning. Al weet de dominee uit ervaring dat de tijd van de feestdagen niet de leukste tijd is achter tralies. "Veel gedetineerden hopen dat het maar snel weer januari is. Juist rond de kerst is het gemis van familie en vrienden extra voelbaar."

De Beatles

Tichelaar, die is aangesloten bij de Kloosterkerk in Ter Apel en af en toe ook in andere kerken preekt, vindt zichzelf geen klassieke dominee. "Ik heb een filosofisch godsbeeld. Bij het geloof is het geheel meer dan de som der delen. Net als bij de Beatles. Die zijn met z’n vieren samen ook veel meer dan ieder apart. Zo zie ik het geloof en God ook. Als een optelsom. Toeval bestaat niet, alle losse gebeurtenissen dienen een groter doel."

De ontkerkelijking neemt toe. Steeds minder mensen zijn aangesloten bij een kerk. Cijfers houdt dominee Tichelaar niet bij, maar hij weet wel dat binnen de muren van een gevangenis de hang naar religie hoger is dan daar buiten. "Mensen zoeken houvast tijdens detentie. In religie vinden ze dan steun. Er wordt veel gebeden."

Vrijheid van godsdienst is een grondrecht. Ook wanneer je vast zit. "Net als mijn collega’s, die andere religies vertegenwoordigen, praat ik veel met de gedetineerden. Ik ben een luisterend oor voor ze, geef ze advies en help ze waar mogelijk. Geestelijk verzorgers dragen bij aan zinvol straffen. Levensbeschouwing helpt bij het nadenken over schuld en boete en geloof in een goede toekomst. Mensen moeten boeten, maar ook opnieuw kunnen beginnen. Daar hebben ze hulp bij nodig. Dat is onderdeel van de christelijke filosofie."

Muziek

Muziek is al 25 jaar lang een belangrijk facet van Tichelaar zijn werk. "Ik maak regelmatig muziek met gedetineerden. Muziek is een hele mooie uitlaatklep en samen spelen is een heel goede therapie. Door muzikaal bezig te zijn toon je je gevoel en kwetsbaarheid. Muziek en religie hebben voor mij veel overeenkomsten, het gaat allebei om het mens zijn. Tijdens de zondagsdienst wordt er op diverse instrumenten gespeeld en gezongen. We hebben een bajesband die bestaat uit mannen uit Sierra Leone, Servië, Zuid-Amerika, Rusland en Amerika."

"In het Bijbelboek Mattheüs 25 staat dat je mensen in de gevangenis moet bezoeken, net als dat je zieken verzorgt, ouderen in ere houdt en de armen voedt." Die Bijbelse wijsheid wordt nog steeds in de praktijk gebracht. Tichelaar: "In PI Ter Apel zijn zo’n twintig vrijwilligers actief van verschillende kerken uit de regio. Ze zijn aangesloten bij de stichting Exodus, wonen onze kerkdiensten bij, drinken na afloop koffie en gaan in gesprek met de gedetineerden. Erg mooi dat ze dit doen."

Dominee Herke Tichelaar vindt het van belang om in gesprek te gaan met gedetineerden over hun daden en de gevolgen daarvan. "Een aantal heeft een ernstig misdrijf begaan en slachtoffers gemaakt, anderen zijn door bepaalde omstandigheden, bijvoorbeeld armoede, in de criminaliteit beland. Ik wil ze helpen om zelfinzicht te krijgen. Straf is nodig, maar moet ook inhoud hebben."

Imam El Mallouki

Ook Mahmoud El Mallouki is als geestelijk verzorger werkzaam in PI Ter Apel. Hij is sinds 2008 gevangenis imam. Hoe ziet een werkdag van een imam in een penitentiaire inrichting eruit?

"Ik voer individuele gesprekken met gedetineerden, die kunnen overal over gaan. Over het islamitisch geloof, de actualiteit, maar ook over hun delict en vergeving. Ik beantwoord vragen van gedetineerden, geef ze adviezen en heb groepsgesprekken over diverse thema’s. Een aantal gedetineerden ziet me als vader of oudere broer. Ik ben een vertrouwenspersoon. Wat ze vertellen, blijft bij mij. Ik bereid de gebedsdiensten voor en leid deze op vrijdagmiddag . Er zijn dan twee diensten, waar per keer dertig tot veertig mannen aanwezig zijn. De dienst doe ik in twee talen: Nederlands en Arabisch."

"De belangrijkste islamitische feestdagen zijn het Offerfeest en het Suikerfeest, die vieren we als moslims samen in de gevangenis." Mahmoud El Mallouki werkt nauw en goed samen met zijn collega’s van andere gezindten en ziet ook dat er onder gedetineerde respect en begrip is voor andersdenkenden. "Het is belangrijk dat mensen elkaar begrijpen. Religie moet geen drempel zijn."

Vijfmaal bidden

Het islamitisch geloof schrijft voor dat de moslims vijfmaal per dag moeten bidden. Ook in de gevangenis wordt hier trouw aan vastgehouden. "Tijdens de gebedsdienst op vrijdag bidden we samen. Daarnaast bidden gedetineerden in de eigen cel of wanneer ze pauze hebben tijdens hun arbeidsuren. Regelmatig bidden is erg belangrijk, ik leg dat ook wel eens uit aan medewerkers in de gevangenis. Begrip voor elkaars gewoonten en opvattingen helpt om misverstanden te voorkomen."

Radicalisering is een onderwerp dat ook in gevangenissen de nodige aandacht krijgt. Ook de imam is hier erg alert op. "Ik geef altijd het advies om radicale mensen niet te volgen en ver weg te blijven bij extremistische ideeën. Ik help ze juist om de islam op een goede manier te interpreteren. Gelukkig heb ik nog niet meegemaakt dat gedetineerden radicaliseren. Ik heb ook een signalerende functie. Wanneer er bijvoorbeeld een Arabische tekst in een cel hangt, krijg ik van personeel wel eens de vraag of er iets aan de hand is. Dit blijkt dan een mooie, onschuldige tekst te zijn met gebeden."

Vergeving

Regelmatig voert de imam gesprekken over het thema schuld en boete. In een gevangenis zitten immers personen die iets misdaan hebben. "Verschillende gedetineerden vragen vergeving en zijn hier actief mee bezig. Zo sprak ik met een iemand die geld gestolen had. Hij wilde dit teruggeven, maar kende zijn slachtoffer niet. Ik heb hem toen het advies gegeven om iets te geven aan de armen om op die manier toch iets goeds te doen. Soms heeft iemand ruzie met z’n familie. Ik moedig hem dan aan om te bellen en zijn best te doen om het contact te herstellen. Familie is belangrijk. Later komt zo’n gedetineerde dan bij me en zegt: Bedankt imam, het heeft geholpen, ik heb weer goed contact met m’n familie."

De gedetineerden die vastzitten in Ter Apel hebben niet de Nederlandse nationaliteit en moeten na het uitzitten van hun straf terugkeren naar hun vaderland. "Niet iedereen wil dit. Met gedetineerden voer ik gesprekken over hun terugkeer. Ik praat erover welke problemen ze ervaren en hoe ze weer een goed leven kunnen opbouwen. Weet je wat ik mooi vind? Soms krijg ik, via een gedetineerde, een boodschap van iemand die weer in zijn eigen land woont. Die laat dan weten dat het goed met hem gaat en vraagt om de imam te bedanken voor de hulp en de goede gesprekken."

Multifunctioneel stiltecentrum

De Dienst Geestelijke Verzorging (DGV) zorgt ervoor dat personen die zijn ingesloten in een Huis van Bewaring , (jeugd)gevangenis of tbs-kliniek hun godsdienst en levensbeschouwing kunnen belijden en beleven. Bij de DGV zijn islamitisch, rooms-katholieke, protestantse, humanistische, joodse, orthodoxe, hindoeïstische en boeddhistische geestelijk verzorgers werkzaam.

Verzamelplaats voor al deze geestelijke stromingen in de PI Ter Apel is het multifunctionele stiltecentrum binnen de gevangenismuren. Op deze plek worden diverse diensten gehouden en groepsgesprekken gevoerd. Zo fungeert de ruimte op zondag als christelijke kerk. Op vrijdag maken de stoelen plaats voor gebedskleden en doet het stiltecentrum dienst als moskee.

In het stiltecentrum hangen en staan allerlei religieuze symbolen die passen bij de verschillende geloofsovertuigingen. Door het openen of sluiten van kasten of schuiven met panelen komt een religieus beeld tevoorschijn of wordt juist gezorgd dat bepaalde uitingen niet zichtbaar zijn.