Vervlogen tijden ... | Neerlands grootste aardappelmeelfabriek stond in Stadskanaal

STADSKANAAL

door Jaap Meijering

Aardappelmeel de kurk waarop de Veenkoloniën dreef. Maar wist u dat 'Neerlands grootste aardappelmeelfabriek' indertijd in Stadskanaal stond?

Eind negentiende eeuw, begin twintigste eeuw was de akkerbouw in de veenkoloniën van Groningen en Drenthe naast granen voornamelijk gericht op de teelt van aardappelen. Met name fabrieksaardappelen. In 1866 was het W.A. Scholten die de bestaande aardappelmout en wijnbranderij aan de tegenwoordige Scheepswerfkade naast de Bonnermond kocht. Hij liet deze ombouwen tot de eerste aardappelmeelfabriek in Stadskanaal.

Vijf jaar later in 1871 kwam de fabriek van Everts Horema en Co. in Bareveld tot stand. (sinds 1914 werd de naam 'Bareveld') en in 1878 draaide 'De Nijverheid' voorin Gasselternijveenschemond zijn eerste campagne. Alle speculatieve fabrieken. *

Om een betere prijs te ontvangen voor hun te leveren aardappelen werden door verschillende groepen landbouwers coöperatieve aardappelmeelfabrieken opgericht. Zo ontstonden onder meer in 1898 'Hollandia' in Nieuw-Buinen, in 1903 'Oostermoer' in Gasselternijveen, in 1909 'Alteveer' in Alteveer en in 1914 startte 'De Twee Provinciën' in Stadskanaal met de vermaling.

Daarmee had Stadskanaal in die jaren Nederlands grootste aardappelmeelfabriek, die verantwoordelijk was voor 12,5 procent van de totale Nederlandse aardappelmeel-productie!

De fabriek werd gebouwd onder architectuur van G. en W. Wierenga in Coevorden, achter de brug naar de Veenhuizer insnijding ofwel de verlengde wijk achter de brug Gele Klap. De aanvoer naar de fabrieken vond plaats met pramen en schepen tot rond 65 ton. Deze schepen konden door hun diepgang de aardappelen ook in de wijken laden. Vanaf het land werden deze dan handmatig per kruiwagen over een brede dikke plank (een zogeheten post) in het ruim van het schip gestort.

Elke fabriek had gedurende de campagnes zijn eigen schepen gecontracteerd. Doordat ook de aandeelhouders/ leveranciers per fabriek over de gehele veenkoloniën verspreid waren, kwamen de schippers met hun volle vracht elkaar vaak in het Stadskanaal tegen. Daarvoor moesten vooral in de monden en het Boerendiep vele bruggen worden afgedraaid. Vaak gebeurde dit - tegen een kleine vergoeding - door de schooljeugd en anders had de schippersvrouw een zware taak.

Om de fabriek 'De Twee Provinciën' te bereiken moesten bijna alle schepen, zowel vol als ledig de draai nemen door de Gele Klap. Dit resulteerde erin dat reeds in 1915 de bewoners van Stadskanaal in de plaatselijke krant memoreerden van de lange wachttijden, bij open brug, tijdens de campagnes. Pas nadat het vrachtverkeer opgang nam en ook de aardappelen met de vrachtauto konden worden gelost, verdween langzamerhand de aanvoer per schip.

De eerste directeur was S. Groen. Joh. de Lange was boekhouder en was na Groen jaren directeur. B.van Dijk en P. Nieken waren de eerste technische leiders en later onder meer zijn zoon Heko Nieken.

In 1934 werd de meelloods van 'De Twee Provinciën G.A.' vergroot. In 1968 volgde een fusie met aardappelmeelfabriek 'De Toekomst' in Nieuw Compagnie en ging men verder onder de naam 'Toekomst-Twee Provinciën'. In 1971 werd deze combinatie door Avebe overgenomen. In 1984 werd de fabriek grotendeels afgebroken en de 52 meter hoge, 70-jarige fabriekspijp door een lading springstof geveld.

Op het oude fabrieksterrein is, achter de nog steeds bestaande Fabrieksstraat met fabriekswoningen, een nieuwe woonwijk verrezen met straatnamen als Weegbrug, herinnerend aan het vrachtvervoer. Baken, Tros, Lichtboei en Dukdolf gedenken nog de continue scheepvaart uit de vorige eeuw in onze Veenkoloniën. Ook op een groot deel van de achter de fabriek gelegen vloeivelden werden woningen gebouwd, terwijl het achterste gedeelte veranderde in een natuurreservaat.

* De fabriek van W.A.Scholten sloot in 1931. Bareveld in 1941 en De Nijverheid de campagne in 1907.

Wilt u reageren? Bel of mail Jaap Meijering 0599-613985 of meijeringjl@planet.nl